>>>  Laatst gewijzigd: 7 juli 2022  
Ik

Filosofie en de waan van de dag

Startpagina Glossen Weblog Boeken op emo-level-4.nl Uitwerkingen

Citaat

"The question of the status of reason and rationality versus the irrationality of much of human existence is a conflict that is at the heart of disagreements in the Continental tradition to this day, for example in the modernism / postmodernism debate that defined much of the 1980s and early 1990s."
Simon CRITCHLEY - Continental philosophy - A very short introduction, p. 23

Normatieve rationaliteit

Mensen brengen vandaag de dag te vaak standpunten naar voren zonder enige onderbouwing. Onwelgevallige informatie wordt genegeerd, tegenargumenten worden weggepraat door op de man of de vrouw te spelen, en meer van dat vervelende gedrag waar niemand iets mee opschiet.

Dat geldt vooral voor normatieve discussies, discussies dus die gaan over wat in een bepaalde situatie belangrijk en onbelangrijk, wenselijk en onwenselijk, goed en slecht, rechtvaardig en onrechtvaardig is of gevonden wordt. Met name het gebrek aan rationaliteit in normatieve discussies, gesprekken, opvattingen, en zo verder, vind ik fundamenteel verontrustend. Mensen roepen geregeld de meest belachelijke dingen zonder ook maar een seconde na te denken over de juistheid van wat ze beweren of over het effect dat wat ze roepen heeft op andere mensen. Het gebrek aan zelftwijfel, aan zelfreflectie, aan een onderbouwing en rechtvaardiging van standpunten is ontstellend. Kijk naar reacties bij krantenartikelen, kijk naar reacties op de sociale media.

Irrationaliteit

Is dit nu de befaamde rationaliteit waarmee mensen zich zouden onderscheiden van dieren: dat we niet bereid zijn standpunten ter discussie te stellen en er over te argumenteren? dat we helemaal geen dialoog meer willen en niet bereid zijn tot een gesprek waarin we proberen ons te verantwoorden en proberen de argumenten van anderen te begrijpen, te weerleggen, te accepteren? Moeten we maar gewoon hopen op medestanders die dezelfde opvattingen hebben als wij zodat het mogelijk wordt om samen een eilandje te vormen?

Het gaat mensen blijkbaar minder om rationaliteit dan om macht of gelijk krijgen of invloed hebben. Mensen laten zich sturen door gevoelens van haat, afgunst, hebzucht, angst, terwijl ik graag zou willen dat mensen hun verstand gebruiken en dingen doen vanuit positieve gevoelens, vanuit betrokkenheid bij andere mensen, gericht op het verbeteren van intermenselijke betrekkingen door ervaringen te delen en er van te leren.

Rationaliteit

Veel mensen zien rationaliteit als iets wat alleen te maken heeft met logisch denken, verbale goocheltrucs, koude analyses, veel hoofd en weinig hart. Dat is een bijzonder eenzijdige kijk op rationaliteit. Rationeel zijn is redelijk zijn. Dat betekent voor mij dat (normatieve) rationaliteit te maken heeft met afwegingsprocessen om tot verantwoorde beslissingen en handelingen te komen. In die afwegingsprocessen betrek je je gevoelens, je waarden en normen voor wat je belangrijk vindt, je kennis van zaken, je taal- en interpretatievermogen, je redeneervermogen, de context. Niet gemakkelijk, nee, het maakt soms onzeker en kwetsbaar. Het is veel gemakkelijker om een steen door iemands ruit te gooien die die anders denkt dan jij. Hoef je niet na te denken over jezelf.

Dit deel van de Uitwerkingen gaat dus over wat (normatieve) rationaliteit inhoudt, over of mensen zich in het algemeen rationeel gedragen (nee), over of mensen en de samenleving er baat bij zouden hebben wanneer mensen rationeler zouden beslissen en handelen (ja), over de vraag wat dat concreet betekent, over wat we dan moeten doen om rationeler te worden. En zo verder.

Mijn hoofdthema's

Waarden en normen

In het verleden heb ik me dan ook erg bezig gehouden met waarden en normen, moraal, ethiek, en dergelijke. Ik werkte uit wat al die begrippen betekenden. Tegenwoordig houd ik me meer bezig met het signaleren en bespreken van waarden en normen in boeken, artikelen en films / tv-series.

Verlichting en Romantiek

Ik denk dat we ook vandaag de dag nog steeds veel kunnen hebben aan de idealen zoals die tijdens de periode van de Verlichting verdedigd werden: wantrouwen tegenover autoriteiten, zelf nadenken en mondig zijn, werk maken van wetenschappelijk onderzoek van de ene kant en bijgeloof / religie bestrijden van de andere kant, werken aan gelijkheid van burgers, aan burgerrechten, en zo verder.

Vanaf het begin was er een reactie tegen dat Verlichtingsdenken, vooral vanuit de hoek van mensen die niet zo veel op hebben met rationaliteit en meer hebben met gevoelens en emoties en spirituele zaken zoals veel schrijvers van de Romantiek. Ook veel conservatieven en religieuze mensen waren uiteraard tegen, omdat die profiteerden van hoe de stand van zaken was en op machtsposities zaten.

Ook de laatste decennia zijn er allerlei intellectuelen - bijvoorbeeld in de hoek van het postmodernisme - die roepen dat die verlichtingsidealen teveel belang hechten aan zekerheden wat dan geleid zou hebben tot de dictatoriale regimes van fascisme, nazisme, stalinisme, maoisme in de 20ste eeuw. Ik vind dat een onzinnig standpunt.

Nihilisme en postmodernisme

Dat is al lang een trend bij bepaalde groepen intellectuelen, om uit de teloorgang van de religie de conclusie te trekken dat mensen geen moreel kompas meer hebben, dat alle waarden en normen relatief zijn geworden, dat niets zeker is. Denk aan Dostojewski, denk aan Nietzsche. Dat wordt wel nihilisme genoemd: geloven in niets.

Ook het postmodernisme neigt er toe om alles te relativeren. Maar naar mijn smaak houden veel intellectuelen in die hoek er wel heel simpele opvattingen op na. Ook al bestaat er geen absoluut ware kennis, dan betekent dat nog niet dat we kunnen beweren wat we willen. Ook al zijn er geen universeel geldige waarden en normen, dan betekent dat nog niet dat we kunnen doen waar we zin in hebben en dat we alles mogen vinden wat we willen.

Ik vind dat nihilistische en postmoderne opvattingen leiden tot denkluiheid en irrationaliteit en dat we daar maatschappelijk gezien inmiddels de gevolgen van ondervinden. Denk aan het gemak waarmee mensen samenzweringstheorieën aanhangen of aan reacties op sociale media.

Verantwoord handelen

Normatieve rationaliteit gaat samen met verantwoord handelen. Je kunt namelijk pas verantwoord handelen wanneer je je afwegingen en redenen kunt geven voor wat je aan handelingen verrichtte. Het thema 'handelen' integreert als vanzelf allerlei kwesties die belangrijk zijn voor mens en samenleving zoals kennis van zaken, rationeel afwegen van alternatieven, inzicht in interpretaties en in context, vrijheid en verantwoordelijkheid voor je keuzes, en zo verder. Ik denk dat verantwoord handelen de tegenhanger is van nihilisme en postmodernisme.